Silva rerum

Polityka władz pruskich wobec Kościoła katolickiego przed i po zjednoczeniu Niemiec. Analiza porównawcza.

18 stycznia 1971 r., po rozgromieniu Francji, w Wersalu zostało proklamowane Cesarstwo Niemieckie. Jest to bez wątpienia jedna z najważniejszych dat, tak w dziejach Niemiec, jak i XIX-to wiecznej Europy. Od tego momentu Prusy, będące już wcześniej jednym z czołowych podmiotów europejskiej sceny politycznej, wzmocnione o potencjał podporządkowanych sobie (bo tym w istocie było "zjednoczenie") krajów niemieckich, stają się prawdziwym mocarstwem. Jest to przełom tak w historii terytoriów niemieckojęzycznych, rozbitych już od czasów średniowiecza na szereg drobnych państw i księstw, jak i przełom w historii Europy, kończący powolny wzrost potęgi Pruskiej. Nie wątpliwie wydarzenie to miało wielorakie implikacje w sferze tak politycznej jak i gospodarczej czy społecznej, i to zarówno dla samych Niemiec, jak i dla pozostałych państw Europy. W niniejszym referacie będziemy chcieli się przyjrzeć, jak fakt zjednoczenia Niemiec wpłyną na politykę Prus wobec Kościoła katolickiego.

Porównanie zmian dokonujących się w polityce Prus wobec Kościoła katolickiego wymaga wzięcia pod uwagę pewnego okresu tak przed, jak i po zjednoczeniu, by dopiero poprzez porównanie tych okresów, móc wyciągać wnioski o przemianie w zasadach pruskiej polityki kościelnej. Jako cezury czasowe tego opracowania przyjmiemy lata 1850 - 1890. Obie daty są dla historii Prus znamienne. Po zaburzeniach Wiosny Ludów, które mocno dotknęły monarchię Pruską, w dniu 31 stycznia 1850 r. uchwalono ostatecznie konstytucję państwa Pruskiego. Wprowadzenie tej zrewidowanej konstytucji sprawiło, że Prusy wkroczyły na drogę przemian konstytucyjnych, zapewniających poszanowanie przyjętych podstaw prawnych państwa, choć i tak przy dominującej roli monarchy, oraz rządu sprawującego w jego imieniu władzę. Druga z tych dat, rok 1890 wiąże się z końcem sprawowania funkcji kanclerza przez Ottona von Bismarcka. Jego wpływ na historię Niemiec i Europy jest niewątpliwie nie do przecenienia, a jego ustąpienie z rządu jest bezsprzecznie końcem pewnej epoki w dziejach Prus i Niemiec, choć powolną zmianę polityki rządu pruskiego wobec Kościoła możemy obserwować już wcześniej. Jednocześnie po 1871 r. mamy już do czynienia ze zjednoczonym państwem niemieckim, w którym struktury władzy są ściśle zespolone z czynnikami rządzącymi w Prusach. Z tego powodu omawiając Prusy, nie sposób je ściśle i do końca wyizolować z kontekstu dziejów całej zjednoczonej Rzeszy, stąd niejednokrotnie będziemy musieli spojrzeć na politykę pruską w szerszym, ogólnoniemieckim kontekście.

W kontekście omawianego tematu pod nazwą Kościół katolicki można rozumieć zarówno katolików żyjących w państwie pruskim (czy, po zjednoczeniu, szerzej - w Cesarstwie Niemieckim), jak i centralne struktury tegoż Kościoła, w postaci papieża i kurii rzymskiej, działające jako niezależne podmioty w prawie i polityce międzynarodowej. W referacie niniejszym będziemy skupiać się zasadniczo katolikach zamieszkujących państwo pruskie, a jedynie wtórnie, tam gdzie to konieczne z racji na centralistyczną strukturę Kościoła katolickiego, będziemy się odnosić do papiestwa.

Ciąg dalszy »